উচ্চ মাধ্যমিক আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষান্ত পৰীক্ষাৰ ফলাফল বাহিৰ হোৱাৰ
লগে লগেই ছাত্ৰ-ছাত্ৰী তথা অভিভাৱকৰ চিন্তাৰ বিষয়বস্তু হৈ পৰে তেওঁ কোনখন
মহাবিদ্যালয়ত পঢ়িব খোজে আৰু কোনকেইখনত আসন পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে । আজিৰ প্ৰেক্ষাপটত
এই চিন্তা সঁচাকৈয়ে এক উদ্বেগকাৰী বিষয় হিচাপে পৰিগণিত হৈছে ।
ভাল শিক্ষানুষ্ঠানৰ সংজ্ঞা :- এখন ভাল মহাবিদ্যালয়ত পঢ়িবলৈ সুযোগ পালেই এজন শিক্ষাৰ্থীয়ে পৰীক্ষাত ভাল ফলাফল দেখুৱাব
পাৰে বুলি আমাৰ সমাজত ইতিমধ্যেই এক দৃঢ় ধাৰণাই খোপনি পুতি আছে । সেয়েহে , একমাত্ৰ উচ্চ
শতাংশৰ নম্বৰ দখল কৰি পৰীক্ষাত সুকীৰ্তিৰে উত্তীৰ্ণ হ’বৰ বাবেই আমি আমাৰ সন্তানক
এখন ভাল শিক্ষানুষ্ঠানত পঢ়ুৱাব খোজোঁ । পিছে এই ‘ভাল শিক্ষানুষ্ঠান’ৰ সংজ্ঞাটোনো
কি ? আমাৰ অধিকাংশ অভিভাৱকেই এই সংজ্ঞাটো মূলত: দুটা কথাৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰণ কৰে –ক)
যিখন শিক্ষানুষ্ঠানত উচ্চ নম্বৰ প্ৰাপ্ত শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা বেছি হয় খ) যিখন
শিক্ষানুষ্ঠানৰ নাম কাগজে পত্ৰই অথবা মানুহৰ মুখে মুখে ‘ভাল’ বুলি জনাজাত ।
আৰু আমাৰ বোধেৰে এখন ভাল
শিক্ষানুষ্ঠান হৈছে এনে এক অনুষ্ঠান যি এটি মানৱ কিশোৰক তাৰ জন্মভূমিৰ সতে পৰিচয়
কৰায়, তাৰ যিসকল ককাক-আজোককাকৰ জীৱন-জোৰা সাধনা তথা অৰিহণাৰ বাবে সি তাৰ বৰ্তমানক
পাইছে, সিবোৰৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে, মানৱ-জাতিয়ে আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰকৃতিৰ চূড়ান্ত
সত্যবোৰৰ সতে চিনাকী কৰি দিয়ে ,অনাৱিষ্কৃত ৰহস্যবোৰৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ ভাবুক
আৰু দাৰ্শনিক কৰি তোলে , সতেজ আৰু প্ৰফুল্লিত মন এটাৰ বাবে সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ
চৰ্চা কৰিবলৈ শিকায় ,সকলো প্ৰাণীৰে প্ৰতি সহানুভৱ হ’বলৈ শিকায়, অভিজ্ঞতা আৰু অধ্যয়নৰ পৰা ওপজা জ্ঞানৰ যথাৰ্থ
মূল্যায়ণ কৰিবলৈ শিকায়, দয়া-মমতা সহনশীলতা আদি মানৱীয় গুণেৰে বিভূষিতা হৈ নিজৰ
ব্যক্তিত্বক গঢ় দি সমাজৰ প্ৰগতি আৰু শান্তিৰ বাবে অৰ্জিত বিদ্যাৰ প্ৰকৃত ব্যৱহাৰিক
প্ৰয়োগ কৰিবলৈ শিকায় । এনে শিক্ষানুষ্ঠানেই হৈছে মানুহ
গঢ়াৰ কমাৰশাল । সমসাময়িক সময়ত সমগ্ৰ পৃথিৱীতে সুখ্যাতিৰে জিলিকি ৰোৱা প্ৰাচীন
ভাৰতীয় বিশ্ববিদ্যালয়সমূ্হক বাদ দি বৰ্তমানে এনে আদৰ্শ শিক্ষানুষ্ঠান কেইখননো আছে
সেয়াও বিচাৰ্যৰ বিষয় ।
গভীৰ আদৰ্শগত ধ্যান-ধাৰণাৰে
বিচাৰ নকৰি,আমি যদি ব্যৱহাৰিক দৃষ্টিভংগীৰে লক্ষ্য কৰোঁ, তেন্তে আজিৰ দিনত এখন
ভাল শিক্ষানুষ্ঠান বুলিলে ভাল শৈক্ষিক পৰিৱেশে বিৰাজ কৰা; উচ্চ শিক্ষিত আৰু শিক্ষাদান নিয়াৰী তথা শুদ্ধকৈ
কৰিব পৰা, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মানসিক স্তৰক বুজিবপৰা ভাল Communicator শিক্ষক থকা, শৈক্ষিক আঁচ-বাব তথা সঁজুলী পূ্ৰ্ণমাত্ৰাই উপলব্ধ হোৱা
শিক্ষানুষ্ঠানকেই আমি বুজি পোৱা উচিত । অৱশ্যে আমাৰ বহু শিক্ষানুষ্ঠানে আজিকালি এই তিনিটা কাৰকৰ যিকোনো এটা
থাকিলেই নিজকে বহু ভাল শিক্ষানুষ্ঠান বুলি জাহিৰ কৰি ফুৰে ।
এটা কথা এইখিনিতে উল্লেখ কৰিব
লাগিব যে, মেধাসম্পন্ন শিক্ষাৰ্থীয়ে অৱশ্যে এজন ভাল Guide অথবা গুৰুৰ সংস্পৰ্শত নিয়াৰীকৈ পঢ়া-শুনা কৰিলেই যিকোনো শিক্ষানুষ্ঠান
অথবা অনানুষ্ঠানিকভাৱেই পৰীক্ষাত ভাল ফলাফল দেখুৱাবলৈ সক্ষম হয় ।
ভাল শিক্ষানুষ্ঠান কেনেকৈ বাচি উলিয়াব ?:- সুনিৰ্দ্দিষ্ট
কিছুমান মাপ-কাঠিৰে চালি-জাৰি চাই দেশজুৰি চলোৱা সমীক্ষাৰ ভিত্তিত আমাৰ দেশৰ
কেইবাখনো বহুল-প্ৰচাৰিত আলোচনী তথা বাতৰি-কাকতে ভিন-ভিন শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰৰ ‘শ্ৰেষ্ঠ
শিক্ষানুষ্ঠান’ কেইখন প্ৰতি বছৰে বাচনি কৰি তালিকা প্ৰকাশ কৰে ।এই সমীক্ষাবোৰৰ
ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়ো আমি দেশৰ উৎকৃষ্ট শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ বিষয়ে জানিব পাৰোঁ ।
এই আপাহতে জনাওঁ যে , জনপ্ৰিয় আলোচনী ‘ইণ্ডিয়া টুডে’ ৰ ইং. ২০১৩ বৰ্ষৰ
সমীক্ষাত ইঞ্জিনীয়াৰিঙৰ শাখাত ভাৰতৰ
ভিতৰতে শ্ৰেষ্ঠ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত ৯ম স্থান দখল কৰিছে আমাৰ উত্তৰ গুৱাহাটীস্থ
I.I.T., Guwahati য়ে । যোৱা ৫ বছৰ ধৰি এই শিক্ষানুষ্ঠানখনে
প্ৰথম দহোটা স্থানত আছে । ই আমাৰ বাবে গৌৰৱৰ কথা আৰু আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে এনে অনুষ্ঠানত পঢ়িবৰ বাবে যৎপৰোনাস্তি কৰা উচিত ।
তদুপৰি, সাধাৰণ স্নাতক বা উচ্চতৰ মাধ্যমিক পাঠ্যক্ৰমৰ বাবে যদি আমি অসমৰে
মহাবিদ্যালয় কেইখনৰ ভিতৰত বাচনি কৰিবলগীয়াত পৰোঁ, তেন্তে যোৱা পাঁচ-ছয় বছৰত সেই
অনুষ্ঠানৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ফলাফল পৰ্যালোচনা কৰাটো যদিও প্ৰাৰম্ভিক আৰু মূল কথা,
তথাপি আন দুই চাৰিটা কাৰকো অভিভাৱকসকলে চালি-জাৰি চোৱাটো বাঞ্চনীয় । ইয়াৰ ভিতৰত
পৰে ১) মহাবিদ্যালয়খনৰ শিক্ষাগুৰু তথা প্ৰধান-শিক্ষকৰ সতে বাৰ্তালাপ ২)
শিক্ষাৰ্থীজনৰ মহাবিদ্যালয়-চৌহদ ভ্ৰমণ ৩) থকা আৰু খোৱাৰ সা-সুবিধা ৪) সেই
মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰাক্তন তথা বৰ্তমানৰ শিক্ষাৰ্থীৰ মতামত অধ্যয়ন ।
কেতিয়াবা এনে হয়, ভাল ফলাফল
হোৱাৰ লগে লগেই আমি সেই মহাবিদ্যালয়ৰ সকলো শিক্ষক ভাল হ’ব বুলি ধাৰণা কৰি লওঁ;
কিন্তু এনে নহ’বও পাৰে । আপোনাৰ সন্তানে যি বিভাগত নামভৰ্তি কৰিব বিচাৰে ,সেই
বিভাগৰ শিক্ষকসকলনো কেনে তাৰ এটা গম ল’বৰ বাবেই নামভৰ্তিৰ আগয়ে এবাৰ
শিক্ষাগুৰুসকলক লগ ধৰাটো অতিকেই প্ৰয়োজনীয় । তেতিয়াহে আপুনি তেওঁলোকৰ
মানসিকতা,ব্যক্তিত্ব,শিক্ষাদানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ ইত্যাদিৰ বিষয়ে কিছু আভাস পাব ।
পৰীক্ষাগাৰ-শ্ৰেণীকোঠা
পৰিদৰ্শনো সমানেই দৰকাৰী । শিক্ষণৰ সা-সঁজুলী,আচঁ-বাব ভালদৰে নথকা এখন মহাবদ্যালয়ত
পঢ়িলে আপোনাৰ সন্তানে বিষয়টোৰ খুঁটি-নাটি মাৰি জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ অসুবিধা পাব পাৰে
।সেইদৰে থকা-খোৱাৰ সা-সুবিধাৰ প্ৰতিও মন দিয়া উচিত । যদিও আমি ছাত্ৰাৱাস বা
ছাত্ৰীনিবাসৰ আহাৰ ঘৰৰ দৰে বিচৰাটো অমূলক কথা, তথাপিও ন্যূনতম
পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা তথা স্বাস্থ্যসন্মত খাদ্যাভাসৰ প্ৰতি সজাগতা আমাৰ সকলোৰে একান্তই
কাম্য ।
আমাৰ বহু ল’ৰা-ছোৱালীয়ে আকৌ
বন্ধু-বান্ধৱীৰ অধিকাংশই যিখন মহাবিদ্যালয়ৰ প্ৰ-পত্ৰ পূৰণ কৰে, সেইখনতেই পঢ়িবলৈ
খোজে আৰু নাচোৰবান্দা হৈ মাক-দেউতাককো সৈমান কৰে । ই এটা অতি অশুভ কাৰ্য । যদিও
বিদ্যালয়ত লগপোৱা বন্ধুসকল বহু হেঁপাহৰ আৰু পৰস্পৰ সহায়কাৰী হয়, তথাপি ই এটা
ভ্ৰান্ত ধাৰণা যে এইসকল অবিহনে এজন শিক্ষাৰ্থী নিজৰ জীৱনত আগুৱাই যাব নোৱাৰিব ।
এজন সমাজমুখী খোলা মনৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে তেওঁৰ অনাগত জীৱনত প্ৰতিখন মহাবিদ্যালয় বা
বিশ্ববিদ্যালয়তে বহু ভাল বন্ধু-বান্ধৱীৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে, যিসকলে আনকি সঁচা বন্ধুত্বৰে
তেওঁক জীৱনজুৰি উপচাই ৰাখে ।
কেতিয়াবা আকৌ উৎকৃষ্ট শিক্ষানুষ্ঠানত
পঢ়িও কোনো কোনো শিক্ষাৰ্থীয়ে আশানুৰূপ ফলাফল প্ৰদৰ্শন কৰিব নোৱাৰা দেখা যায়। এই
কথাই প্ৰমাণ কৰে যে নিজাববীয়া প্ৰচেষ্টা আৰু মনোযোগিতা অবিহনে হাজাৰ সুযোগ-সুবিধা লাভ
কৰিও পৰীক্ষাত ভাল ফলাফল অৰ্জন কৰা সম্ভৱ নহয় । অৱশ্যে , যিদৰে এটা গণিতীয়
সমীকৰণৰ সোঁফালৰপৰা বাঁওফাল আৰু বাঁওফালৰ পৰা গৈ সোঁফালক প্ৰতিপন্ন কৰিব পাৰি
,সেইদৰে ওপৰৰ কথাটিৰ ক্ষেত্ৰটো আমি ক’ব পাৰো যে ; উপযুক্ত শিক্ষাগুৰু তথা শৈক্ষিক
পৰিৱেশ পোৱা, নিয়মিত আৰু নিয়াৰীকৈ অধ্যয়ন কৰা শিক্ষাৰ্থী এজনৰ ভাল ফলাফলৰ বাবে
ভাল শিক্ষানুষ্ঠানো অপৰিহাৰ্য নহয় ।
নামভৰ্তিৰ সময়ত ল’বলগীয়া সাৱধানীয়তা:-
আজিকালি শিক্ষা এক লাভজনক ব্যৱসায়লৈ পৰ্যবসিত হৈছে । উন্নত শিক্ষাৰ নামত
বহু চতুৰ ব্যৱসায়ীয়ে উচ্চমানৰ আধুনিক কলা-কুশলীযুক্ত ঘৰ-দুৱাৰ বনাই অভিভাৱকক
আকৰ্ষণ কৰে । বহুতে আকৌ নানা আনুসংগিক সুবিধা (যেনে শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত
শ্ৰেণীকোঠা, বিনামূলীয়া ব্যক্তিগত পাঠদান/টিউশ্যন , নৃত্য-গীতৰ শ্ৰণী সংযোজন আদি)
যুগুত কৰি অভিভাৱকক মোহিত কৰিবলৈ বিচাৰে ।
যিহেতু সন্তানৰ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত যিকোনো অভিভাৱকেই দুপইচা বেছিকৈয়ে খৰছ
কৰিবলৈ সদা-সষ্টম হৈ থাকে ,গতিকেই এই ব্যৱসায়ীসকলেও নানাধৰণৰ টোপ দেখুৱাই মূৰত
টাঙোন মাৰিবলৈ সুবিধা পায় । সেয়েহে
হ’বলা বাতৰি-কাকত, দূৰদৰ্শন, ইন্টাৰনেট সকলোতে চমকলগা বিজ্ঞাপনেৰে ব্যৱসায়ীসকলে তেওঁলোকৰ
শিক্ষানুষ্ঠানৰ গুণ-গান বখালে আৰু আমাৰ বহুতেই কেৱল বিজ্ঞাপনৰ ভিত্তিতে ল’ৰা-ছোৱালীক
লাখ লাখ টকা খৰছ কৰি কোনো অখ্যাত শিক্ষানুষ্ঠানত নামভৰ্তি কৰি দি মানসিক প্ৰশান্তি
লাভ কৰে । ইয়াৰ ফলত কিন্তু আটাইতকৈ বেছি আঘাটপ্ৰাপ্ত হয় শিক্ষাৰ্থীজনহে ।
আমাৰ অভিভাৱকসকলৰ ল’ৰা-ছোৱালীক
কেৱল ডাক্তৰ বা ইঞ্জিনীয়াৰ ‘বনোৱা’ৰ যি মানসিকতা, সিয়েই কিন্তু কালগ্ৰাসী হৈ
এইধৰণৰ অধ:পতনত মুখ্য অৰিহণা যোগাইছে । ‘লাইন’ লগাই পঢ়িলেহে যে ল’ৰাটোৱে বা ছোৱালীজনীয়ে
কিবা এটা কৰি খাব পাৰিব, তেনে কথা সম্পূৰ্ণ ভিত্তিহীন । আমাৰ অভিভাৱকসকলে নাজানে যে , শিক্ষাৰ্থীগৰাকীৰ যদি আগ্ৰহ থাকে তেন্তে
আজিকালিৰ এই গোলকীকৰণৰ যুগত যিকোনো এটা বিষয় বা ‘ক্ষেত্ৰ’তে যদি উচ্চ তথা উচ্চতম
শিক্ষা লাভ কৰে , তেন্তে তেওঁৰ বাবে কোনো চাকৰিৰে অভাৱ নহ’ব । মাথো জানিব লাগিব,
কোনটো বিষয়ত কি কি সুবিধা চৰকাৰৰ পৰা ল’ব পাৰি , বৃত্তি কোন কোন অনুষ্ঠান –প্ৰতিষ্ঠানে
প্ৰদান কৰে , কি কি পাঠ্যক্ৰমৰ চাহিদা কেনেকুৱা, বিদেশত পঢ়িবলৈ কি কৰিব লাগে,
আমাৰ দেশৰ ক’ত ক’ত স্নাতকোত্তৰ বা গৱেষণা কৰাৰ সুবিধা আছে ইত্যাদি । মুঠতে আগ্ৰহ
আৰু অধ্যাৱসায়ৰ বলত যিকোনো এজন
শিক্ষাৰ্থীয়ে যিকোনো এটা বিষয়তে পঢ়া-শুনি কৰি প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব পাৰে ।
ভাৰত চৰকাৰৰ মানৱ-সম্পদ বিকাশ মন্ত্ৰণালয়ৰ অধীনস্থ ‘য়ুনিভাৰ্ছিটি গ্ৰান্ট
কমিছন’ হৈছে আমাৰ দেশৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ অভিভাৱকস্বৰূপ । এই কমিছনেই দেশৰ সকলো বিশ্ববিদ্যালয়
(তথা ইয়াৰ অন্তৰ্গত মহাবিদ্যালয়) সমূহলৈ আৰ্থিক অনুদান প্ৰদান কৰে , শৈক্ষিক বাতাৱৰণ
নিৰীক্ষণ কৰে, তথা পাঠ্যক্ৰমবোৰৰ বৈধতাৰ স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে । যোৱা কেইবাবছৰো
ধৰি ভাৰতত কিছুমান পাবত গজি উঠা
বিশ্ববিদ্যালয় এই কমিছনৰ দৃষ্টি গোচৰ হৈছে আৰু তেনে ‘অবৈধ
শিক্ষানুষ্ঠান’বোৰৰ তালিকা তেওঁলোকে ৱেবচাইটযোগে প্ৰকাশ কৰিছে । এই ৱেবচাইটটো হ’ল –http://www.ugc.ac.in/page/fake-universities.aspx
।
শিক্ষানুষ্ঠান এটা বাছনি কৰোতে এই কথাও চাব লাগে যে , তাৰ পাঠ্যক্ৰমবোৰ চৰকাৰৰ
সংশ্লিষ্ট কতৃপক্ষই স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছে নে নাই । বিভিন্ন শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰৰ বাবে
এনে কতৃপক্ষও সুকীয়া সুকীয়া । যেনে অভিযান্ত্ৰিক শিতানত ‘All India
Council for Technical Education’, মুক্ত শিক্ষাৰ শিতানত ‘Directorate
of Distance Education’, সাধাৰণ স্নাতক/স্নাতকোত্তৰৰ শিতানত University
Grant Commission , চিকিৎসাৰ শিতানত ‘Medical Council of
India ’। আজিকালি স্বীকৃতি নথকা
মহাবিদ্যালয়/বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত অন্য শিক্ষানুষ্ঠানে সেই
ডিগ্ৰীক নামভৰ্তিৰ বাবে অযোগ্য বুলি ঘোষণা কৰে ।
গতিকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী তথা অভিভাৱক সাৱধান নহ’লে জীৱনৰ বহুমূ্লীয়া কেইবাটাও
বছৰ অবাবত নষ্ট হোৱাৰ ভয় থাকে । আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে য’তেই নপঢ়ক,যিয়েই নপঢ়ক কিয় ;
মন দি পঢ়ক, সফল হ’বই । কিতাপৰ কথাবোৰে অকল
পৰীক্ষাতেই নহয় , কামত লগালে সিবোৰে আমাৰ
বাস্তৱ জীৱনতো সুফল দিব ।
-------------------------------------০০০------------------------------------
